گزارش همایش سوم

مقدمه:

به دلیل اهمیت و ضرورت بحث حکومت اسلامی تاکنون کتاب¬ها، مقالات، پایان¬نامه¬ها و تک¬نگاریهای بسیاری سامان یافته است. که وجود این حجم از منابع و فربهی روزافزون آن، لزوم اطلاع رسانی جامع، روزآمد و مطمئن را ضرورت بخشیده است. یکی از راههای اصلی برای شناسایی و معرفی منابع حکومت اسلامی، برگزاری همایشی برای حمایت و تشویق پدیدآورندگان متعهد و متخصص كتاب، پايان‌نامه و مقالات علمی - پژوهشی در این زمینه است. در راستای این امر، مرکز تحقیقات علمی حکومت اسلامی وابسته به دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری برگزاری سومین همایش کتاب سال حکومت اسلامی را در اولویت‌های اصلی خود قرار داد. اولین دوره این همایش نیز در سال 1385 و دومین دوره در سال 1399 برگزار شده بود.

1. اهداف همایش

- شناسايي كتب، پايان‌نامه‌ها و مقالات علمی - پژوهشی و نويسندگان برتر حکومت اسلامی و معرفي آنها به جامعه علمي

- تشويق و حمايت از نويسندگان كتب، پايان‌نامه‌ها و مقالات برتر حکومت اسلامی

- كمك به اعتلای سطح دانش و فرهنگ مكتوب حکومت اسلامی

- ترويج فرهنگ پژوهش‌های راهبردی در موضوعات حکومت اسلامی در ميان حوزويان و دانشگاهیان

- جهت‌دهی پژوهش‌های علمی حکومت اسلامی در جهت اولویت‌های نظام اسلامی

2. محورهای همایش:

الف. فقه حکومتی

- فلسفه، مبانی و مسائل کلان فقه حکومتی

- فقه ساختارهای اجتماعی و نهادهای حکومتی

- فقه قواعد و سیاستهای اداره نظام

- ولایت فقیه و نظامات سیاسی و اجتماعی

ب. اندیشه سیاسی

- مبانی نظری اندیشه سیاسی در اسلام

- فلسفه سیاسی اسلام

- کلام سیاسی

- اخلاق سیاسی در نظام اسلامی

- جامعه شناسی و آینده‌پژوهی سیاسی انقلاب اسلامی

ج. حقوق عمومی

- مبانی و مسائل حقوق اساسی اسلامی

- حقوق بشر اسلامی

- دولت اسلامی و حقوق عامه

- حقوق بین الملل اسلامی

3. محدوده آثار:

فراخوان آثار برای این همایش شامل كلیه كتاب‌ها، پایان‌نامه‌های سطح 4 و دکتری و مقالات علمی - پژوهشی تالیفی طی دو سال (1398 - 1399) بوده است.

4. فراخوان همایش:

الف. تعیین دبیر علمی و اجرایی همایش توسط ریاست محترم مرکز تحقیقات (دبیر علمی: حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر امین رضا عابدی‌نژاد و دبیر اجرایی آقای بهروز همایی)

ب. رونمایی از پوستر همایش و اعلام رسمی آغاز فراخوان برای ارسال آثار (شهریور 1400)

ج. تمدید فراخوان آثار تا پایان آذرماه 1400

5. آثار رسیده:

در این دوره 600 اثر (کتاب، پایان‌نامه و مقالات علمی و پژوهشی ) به دبیرخانه همایش ارسال گردید که شامل 285 عنوان کتاب، 68 عنوان پایان‌نامه، 199 عنوان مقاله علمی و پژوهشی و همچنین 48 اثر مربوط به نمایندگان محترم مجلس خبرگان رهبری است.

6. روند ارزیابی و انتخاب آثار ارسالی:

مرحله اول. ارزیابی اولیه (اجمالی)

آثار رسیده به دبیرخانه همایش (600 اثر) طی جلسات تخصصی توسط ارزیابان و صاحب‌نظران این حوزه مورد بررسی اولیه قرار گرفت و براساس معیارهای تعیین‌شده، نسبت به برخورداری از شرایط مناسب محتوایی و ساختاری، جهت ورود به مرحله داوری تفصیلی سنجیده شده و آثاری که در این ارزیابی موفق به کسب امتیاز لازم نشوند از گردونه رقابت خارج و آثار منتخب برای ارزیابی تفصیلی به مرحله ارسال شدند.

مرحله دوم. ارزیابی تفصیلی

آثار راه یافته به مرحله دوم داوری (50 اثر شامل: 27 عنوان کتاب، 5 عنوان پایان‌نامه و 18 عنوان مقاله)، توسط ارزیابان منتخب براساس فرم‌های ويژه ارزیابی (که توسط دبیرخانه همایش تدوین گردید) بررسی شده و آثاری که از 100 امتیاز، میانگین 70 امتیاز یا بیشتر را کسب کردند به مرحلۀ نهایی داوری راه یافتند.

مرحله سوم. انتخاب نهایی

آثار ارزیابی‌شده تفصیلی، مجدداً توسط شورای علمی همایش در چندین جلسه بررسی و از میان آنها و 9 کتاب، 1 عنوان پایان نامه و 1 عنوان مقاله به عنوان آثار شایسته تقدیر انتخاب گردیدند.

در بخش ویژه همایش هم که مربوط به آثار نمایندگان محترم مجلس خبرگان رهبری بود از میان آثار ارسالی 3 عنوان کتاب به عنوان آثار برگزیده و 10 عنوان کتاب به آثار شایسته تقدیر انتخاب گردیدند

7. برگزاری همایش:

سومین همایش کتاب سال به یمن چهل و چهارمین بهار نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران در تاریخ جمعه 20 اسفند 1400 در سالن همایش‌های دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری برگزار گردید. در این همایش نمایندگان محترم مجلس خبرگان رهبری، شخصیت‌های کشوری و حوزوی، پژوهشگران و اساتید حوزه حضور داشتند.

اهم برنامه‌های این همایش عبارت بودند از:

الف. قرائت پیام مکتوب ریاست محترم مجلس خبرگان رهبری

پیام مکتوب ریاست محترم مجلس خبرگان رهبری حضرت آیت‌الله جنتی توسط قائم مقام مرکز تحقیقات علمی حجت‌الاسلام دکتر عابدی‌نژاد قرائت گردید. متن پیام آیت‌الله جنتی به سومین همایش کتاب سال حکومت اسلامی به شرح ذیل است.

بسم الله الرحمن الرحیم

ضرورت ایجاد ساختارهای اعمال حاکمیت و قدرت به منظور ساماندهی زندگی اجتماعی و حل و فصل منازعات و اختلافات، در همه نظام های فکری امری بدیهی و غیرقابل انکار به نظر می رسد و جز عده ای معدود در طول تاریخ، این حقیقت را نادیده نگرفتند. در این میان، ادیان الهی در مسیر ترسیم راه سعادت دنیا و آخرت انسان ها به حکومت نگاه ویژه داشته و انبیای الهی، سردمداران حکومت عدل در طول تاریخ بوده‌اند. اسلام نیز به عنوان جامع ترین شریعت آسمانی در کنار توجه خاص به نحوه ارتباط بین مخلوق و خالق بر طراحی الزامات زندگی فردی و نحوه اداره اجتماع بر مدار شریعت و آموزه های آن تاکید نموده است. ضرورت وجود حکومت اسلامی در جای جای فرامین شرع مقدس از احکام حدود و قصاص و دیات و ارث و وصیت، احکام مربوط به معاملات، امر به معروف و نهی از منکر، جهاد و سرتاسر ابواب فقه و حتی احکام ناظر بر اعمال فردی همانند نماز و روزه به وضوح قابل مشاهده است، تا جایی که فقها و علمای شیعه تشکیل حکومت بر مدار فقه و فقیه را امری بدیهی دانسته اند و بر این باورند که منکر این حقیقت، بویی از آموزه های شرع نبرده است. شاید اصلی ترین علت این رویکرد شریعت به حکومت و حکمرانی ناشی از نقش سازنده این عامل در تحقق اهداف عالی و میانی درنظر گرفته شده برای دستورات دین باشد. عدالت، امنیت، استقلال، رفاه و آبادانی به عنوان اهداف میانی و تربیت انسان کامل و خلیفة الله بر روی زمین به عنوان هدف عالی شریعت جز با ایجاد ساختارهای اعمال حاکمیت براساس و مبتنی بر اهداف اسلام محقق نخواهد شد. از این رو، می توان گفت تحقق اهداف و مقاصد شرع منوط به وجود حکومت اسلامی است. اکنون و در قرن حاضر، به برکت انفاس قدسیه امام راحل و جانفشانی‌های امت آگاه، حکومتی بر مبنای دین در جامعه ایران محقق گردیده است تا آرزوی صالحان عالم در خصوص زندگی در سایه امامت امام عدل و آموزه‌های شریعت اسلام تحقق یابد. امروز حراست و پاسداری از این مهم وظیفه شرعی برعهده همه کسانی است که در هر جایگاه، مقام و موقعیتی قرار دارند هرچند در این میان، نخبگان و صاحبان قلم دارای جایگاه ویژه و شان رفیعی می‌باشند. با توجه به موضوع همایش و تقدیر از برگزیدگان کتاب سال حکومت اسلامی توجه به نکات زیر را ضروری می‌دانم:

1. تبیین و ترویج اصول و مبانی و پایه های نظریه مردم سالاری دینی به عنوان اساس نظام جمهوری اسلامی ایران و تبیین جایگاه دین و نقش عنصر مردم در این ساختار سیاسی با رویکردی عالمانه و محققانه امری ضروری و حیاتی است. صاحبنظران در حوزه حقوق و سیاست باید به تولید ادبیات در این زمینه بویژه برای مخاطبان خارج از مرزهای جمهوری اسلامی ایران اقدام نمایند. هنوز بعد از گذشت ۴۰ سال از انقلاب اسلامی، نظریه مردمسالاری دینی برای بعضی از نخبگان داخلی و خارجی تبیین نگردیده است. تحقق تمدن نوین اسلامی نیازمند نظریه پردازی و ارائه دقیق مردم سالاری دینی در خارج از مرزهای جمهوری اسلامی ایران است.

2. پژوهش و پژوهشگر حوزه حکومت اسلامی نباید از نیازهای روز جامعه و حل مسائل پیش روی نظام اسلامی غافل باشد. نظام جمهوری اسلامی ایران در حوزه ساختارها، وظایف و صلاحیت های آنها نیازمند نظریه پردازی است. مسئله تقنین و انطباق آن با شرع مقدس، مسئله اجرا و ساختار کارآمد نظام اسلامی، مسئله نحوه طراحی ساختارهای کلان از جمله اساسی ترین مسائلی است که باید پژوهشگران حکومت اسلامی همت خود را بر آن بگمارند.

3. در آغاز گام دوم انقلاب اسلامی، طراحی نظام مطلوب مبتنی بر آموزه های دین و الزامات تحقق بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی همانند عدالت، سبک زندگی اسلامی، استقلال و مواردی از این دست با بهره گیری از ظرفیت های مغفول قانون اساسی امری لازم و ضروری است.

4. جهاد تبیین وظیفه قطعی و فوری همه پژوهشگران حوزه حکومت اسلامی است تبیین دستاوردها، ظرفیت ها و چشم اندازهای قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، نقش حاکمیت دین در پیشرفت امور کشور، نقش نظام اسلامی در تحقق حقوق مردم و موضوعاتی از این دست، از مواردی است که تبیین آن برای آحاد مردم با بهره گیری از ابزارهای مدرن همانند ظرفیت های فضای مجازی امری ضروری و لازم محسوب می گردد.

در پایان ضمن تقدیر و تشکر از کلیه دست اندرکاران این همایش بویژه حضرت آیت الله حسینی بوشهری، توفیقات همگان را از خداوند متعال مسالت دارم.

ب. سخنرانی قائم مقام مرکز تحقیقات و دبیر علمی همایش و ارائه گزارش همایش (حجت‌الاسلام دکتر عابدی‌نژاد)

در بخش دیگری از همایش، قائم مقام مرکز تحقیقات علمی حکومت اسلامی گزارشی از مرکز تحقیقات و همایش را ارائه کردند: مرکز تحقیقات حکومت اسلامی در ابعاد تولید، توزیع و تبلیغ اندیشه حکومت اسلامی فعالیت می کند که تاکنون بالغ بر ۳۰ اثر در زمینه حکومت اسلامی منتشر کرده است.

ایشان افزودند: طرح شبکه استانی اساتید ولایت فقیه در سه لایه عمومی، کارگاهی و تربیت استاد اجرا می‌شود و هدف این است که بتوان حلقه مستحکمی از اساتید مومن برای تبیین و ترویج ولایت فقیه در استان ها تشکیل داد.

قائم مقام مرکز تحقیقات علمی حکومت اسلامی ادامه داد: نشست‌های علمی، وبینارها با ماهیت واکنش سریع و رصد و بررسی مسائل مستحدثه، مجله حکومت اسلامی و همایش کتاب سال از جمله برنامه های مرکز تحقیقات علمی حکومت اسلامی است.

ایشان افزودند: کتاب سال حکومت اسلامی در محورهای اندیشه سیاسی، فقه حکومتی و حقوق عمومی (توجه به رابطه دولت، امت و امام) تاکنون سه دوره فراخوان شده است و امسال نسبت به سال گذشته رشد ۳ برابری آثار ارسالی به دبیرخانه همایش را داشتیم.

عابدی‌نژاد تصریح کرد: فقه حکومتی تنها راه بدیل ایجاد دولت اسلامی به معنای واقعی کلمه پیراسته از اندیشه های غربی در حکمرانی است.

ایشان اظهار داشت: در سومین همایش کتاب سال حکومت اسلامی، ۲۸۵ کتاب، ۶۸ پایان نامه و ۱۹۹ مقاله بررسی و در نهایت ۱۱ اثر شایسته تقدیر شناخته شد.

قائم مقام مرکز تحقیقات علمی حکومت اسلامی ادامه داد: امسال بخشی مربوط به محققان، علما و نمایندگان مجلس خبرگان رهبری داریم که سال گذشته از آیات کعبی و اراکی تقدیر شد، امسال با هماهنگی های انجام شده، تعداد بیشتری از نمایندگان مجلس خبرگان، آثار خود را ارسال کردند که در نهایت ۱۳ اثر به عنوان آثار برگزیده و شایسته تقدیر شناخته شد.

ج. سخنرانی عضو هیئت رئیسه مجلس خبرگان و رئیس مرکز تحقیقات (حضرت آیت‌‌الله سید هاشم حسینی بوشهری)حضرت آیت الله حسینی بوشهری در این همایش اظهار داشتند: رشد ۳ برابری آثار و برگزاری سومین همایش حکومت اسلامی در کمتر از یکسال بعد از برگزاری همایش دوم، نشان می دهد که فضای نخبگانی، فضلا، طلاب و اساتید ما آمادگی نقش آفرینی در زمینه تحقیقات حکومت اسلامی را دارند.

ایشان به تبیین وظیفه متقابل علما، فقها، حوزه های علمیه و حکومت اسلامی پرداخت و عنوان کردند: از شروع غیبت کبری تاکنون مسئولیت سنگینی بر عهده فقها و عالمان و حوزه های علمیه گذاشته شده است و این از روایات برمی آید؛ از جمله این روایت که «العلماء حصون الاسلام» یا «العلماء مصابیح الله فی الارض» یا «علماء شیعتنا مرابطون».

رئیس مرکز تحقیقات علمی حکومت اسلامی ادامه دادند: وظیفه عالمان دین بعد از استماع علم و حفظ آن و عمل فردی، نشر آموخته ها و توجه دادن مردم به حاکمیت دین خداست.

ایشان با بیان اینکه تشکیل حکومت کار ساده‌ای نیست، افزودند: در دوران تاریخ اسلام، گرچه معتقدیم پیامبر اکرم (ص) تشکیل حکومت داده اما ساز و کاری که در زمان امیرالمومنین در آن دوران کوتاه ۴ سال و اندی شکل گرفت، نشانه روشنی از یک حکومت تراز دینی و اسلامی است که اگر امیرالمومنین(ع) اگر مجال می یافت، شاید امروز چهره زیبای دین در قالب ارائه کارکردهای حکومت اسلامی برای ما درخشنده تر بود.

حضرت آیت‌الله حسینی بوشهری گفتند: این حکومت اسلامی که امروز تشکیل شده است نیازمند پاسداری است به ویژه آنکه با جامعه‌ای مواجهیم که سالیان متمادی با مسائل فردی و مکلف محور مواجه بودند و عملا این جامعه را سوق دادن به جامعه ای که حکومت اسلامی می خواهد اعمال نظر کند، سختی هایی دارد لذا گاهی اوقات مسئله اجتماعی و حکومتی که مطرح می شود، مخاطبان ما برنمی تابند چون ذهنیت مردم با اسلامی انس گرفته که وظیفه آنها را مراجع عظام تقلید در بعد فردی معین کرده است و مسائل در نگاه کلی دیده نشده است. چون در میان اهل سنت، حکومتشان را مشروع می‌دانستند و متناسب با مشروعیتشان، کتاب‌هایی تالیف می‌کردند.

ایشان افزودند: در فقه حکومتی، استنباط و تبیین احکام فقهی از نگاه اجتماعی انجام می شود و اگر خوب دقت کنیم، همه احکام الهی را می توان هم از منظر جزئی و هم از منظر کلان به آن نگریست. ایشان با ذکر این نکته که در شیعه بعد از حکومت امیرالمومنین (ع) هیچ حکومت اسلامی شکل نگرفته و تنها عده‌ای از علما در ولایت یا استان یا منطقه کوچکی اجرای حدود الهی می‌کردند، بیان داشت: تا عصر صفویه هیچ اثر خاصی درباره فقه حکومتی نداریم. اگر در برخی ابواب فقهی هم علما مطالبی داشتند به بیان مختصری بسنده کردند. مثلا محقق کرکی رساله «خراجیات» نوشت چون نیاز زمان اقتضاء کرد و در این زمینه مطالبه گری شد. همینطور درباره نماز جمعه که عد‌ه‌ای از فقها کتاب نوشتند ولو نگاه‌های متعارضی در این زمینه به وجود آمد.

عضو هیئت رئیسه مجلس خبرگان رهبری به بیان نمونه دیگری پرداختند و گفتند: در زمان قاجاریه روس‌ها به ایران حمله کردند، برای مردم متدین این شبهه پیش آمد که آیا رفتن به جنگ و کشته شدن مشروعیت دارد یا خیر؟ لذا رساله های جهاد را در آن زمان فراوان می بینیم. علما در رساله های خود بیان کردند که اگر رفتید و کشته شدید، خون شما هدر نیست. علمای آن زمان به خوبی احساس کردند اگر رساله جهادیه را ننویسند و مشروعیت حضور در جبهه را اعلام نکنند، کشور از دست می رود لذا برای اینکه کشوری بماند تا عالمان دین فتوا بدهند لذا مساله جهاد را مطرح کردند.

ایشان تصریح کردند: هرجا مطالبه گری و نیاز اجتماعی بوده است، عالمان دین قدم در عرصه گذاشتند. امروز که زیر سایه حکومت اسلامی زندگی می کنیم، مطالبه گری در متن جامعه وجود دارد، و چون این مطالبه وجود دارد، گرچه مسئولان ممکن است در ابراز مطالبه گری کوتاهی کنند و سراغ نظام‌سازی و قوانین و مقرراتی که پاسخگوی نیازهای امروز است، نروند، مرکز تحقیقات علمی حکومت اسلامی وارد عرصه شده تا این خلا را پر کند.

آیت‌الله حسینی بوشهری گفتند: اگر ما تنها به پژوهش راجع به بهترین موضوعات مورد نیاز حکومت اسلامی بپردازیم، در کتابخانه بایگانی شود و کسی سراغ ما نیاید، فایده ای ندارد بنابراین این کارها باید به نظام و قوای سه گانه عرضه شود.

د. سخنرانی ويژه همايش (حضرت آیت‌‌الله سيد احمد علم‌الهدی)

نماینده ولی فقیه در خراسان رضوی به تشریح کتاب «مشروعیت قیام و اقامه حکم در زمان غیبت امام زمان (عج)» پرداخت که به عنوان کتاب سال حکومت اسلامی برگزیده شد.

آیت‌الله علم الهدی در سومین همایش کتاب سال حکومت اسلامی ضمن ارائه گزارشی از کتاب «مشروعیت قیام و تشکیل حکومت در عصر غیبت»، اظهار داشتند: ضرورت بحث در این موضوع از یکسو به دلیل وجود شبهاتی است که در گذشته تاریخ در مساله تشکیل حکومت در زمان غیبت در همه عرصه‌ها و بویژه فقه مطرح بوده است، و از سوی دیگر، اصل کلامی بودن بحث که در اندیشه اسلامی، حاکمیت منحصر به خداوند است و در قرآن کریم هم تصریح شده است: «الحکم الّا لله». با این کیفیت، اگر حاکمیت به عنوان یک مبنای کلامی توحیدی منحصر به خداوند است، اجرای حاکمیت منحصرا باید به وسیله معصوم علیه السلام صورت گیرد. پس در دورانی که امام معصوم در دسترس نیست، حاکمیت الهی خداوند بدون وجود امام معصوم، چگونه قابل اجراست؟

ایشان افزودند: این مساله در گذشته هم در حوزه مباحث اختیارات ولی فقیه مورد بحث بوده است و نظریات مختلفی ارائه شده است؛ دو نظر در این زمینه وجود دارد: یک دیدگاه که بخشی از فقهای شیعه و اخباریین به آن معتقدند، نفی مشروعیت حکومت در زمان غیبت امام زمان (عج) است. دیدگاه دوم که قائل به ضرورت تشکیل حکومت در امت و جامعه اسلامی است. بر این اساس، اگر گفته شود که امت زندگانی اجتماعی خود را بدون تشکیل حکومت بگذراند و در زمان غیبت معصوم، ما در مسئله حکومت و تشکیل حکومت، نه مسئولیتی داریم و نه امت وظیفه ای دارد و حتی حکومت مشروع نیست، جامعیت مکتب اسلام زیر سئوال می رود.

امام جمعه مشهد ادامه دادند: با توجه به این مساله، بحث «مشروعیت قیام و اقامه حکم در زمان غیبت» را از نظر فقهی در ۹۰ جلسه مورد بحث قرار دادم و ماحصل آن به همت حوزه علمیه خراسان منتشر شد.ایشان گفتند: این کتاب در ۳ فصل تدوین شده است؛ فصل اول در تبیین موضوع حکم بوده است، و به اندیشه سیاسی اسلام و سیاست حکومت در اسلام پرداخته است. فصل دوم به ادله مشروعیت تشکیل حکومت براساس ادله اربعه پرداخته و ادله مشروعیت تشکیل حکومت را بحث کردیم. و چون بیشتر بحث ما روی مساله قیام در عصر غیبت است بنابراین ادله بیشتر به این موضوع اختصاص یافته است. فصل سوم نیز به اشکالات نظریه جواز قیام و تشکیل حکومت در عصر غیبت اختصاص یافته است.

آیت الله علم الهدی تصریح کردند: مهمترین اشکال در این زمینه، وجود اخبار و روایاتی است که از هر نوع حرکت و قیامی در زمان غیبت امام علیه السلام جلوگیری می شده است و به طور رسمی، عدم مشروعیت حرکت و قیام در ظاهر این روایات مورد بحث قرار می گرفته است. و اخباریین روی این روایات تکیه می کردند و الان هم قائل به عدم جواز هر نوع قیام و حرکتی در زمان غیبت معصوم (ع) هستند که به استناد عدم مشروعیت قیام، تشکیل حکومت در زمان غیبت معصوم را هم نامشروع می دانند.

ایشان بیان کردند: این اخبار و روایات که مورد استناد اخباریین هم هست به ۶ دسته تقسیم شده است؛ دسته اول، روایاتی است که دلالت بر ضرورت قیام در رکاب امام معصوم (ع) داشته است و هر نوع حرکتی بدون اذن معصوم (ع) غیرمجاز معرفی کرده اند. دسته دوم، روایاتی است که صحیح است و بر عدم جواز قیام در زمان غیبت صراحت دارد.

عضو مجلس خبرگان رهبری ادامه دادند: دسته سوم روایاتی است که دال بر محکوم به شکست بودن قیام های قبل از ظهور دارد و بر این اساس نباید قیامی صورت گیرد. دسته چهارم روایاتی هستند که قضایای خارجیه هستند یعنی ائمه علیهم السلام به افراد به صورت تک به تک می گفتند شما نباید حرکت کنید، نباید قیام کنید و امثال آنها.

ایشان افزودند: دسته پنجم روایاتی وجوب تقیه در زمان ظهور است؛ عده ای بزرگان به این روایات استناد کرده و بیان کردند که قیام در زمان غیبت جایز نیست که مهمترین روایت، حسین بن خالد است که از امام رضا (ع) روایت کرده است. دسته ششم روایاتی است که دال بر وجوب سکوت و سکون در زمان غیبت معصوم (ع) است.

آیت‌الله علم الهدی به هریک از این دسته روایات پاسخ گفتند و در مورد دسته اول روایات مذکور بیان کردند: روایاتی مبنی بر وجوب از اسلام در هرزمانی بدون اشتراط اذن معصوم یا حضور معصوم (ع) و همه فقها در همه زمان ها بر این مساله اجماع دارند.

ایشان افزودند: در دسته دوم روایات که صحیح السند است، باید به جهت حدیث توجه کرد. جهت حدیث، طاغوت است. دسته سوم روایات هم، سند آنها مخدوش است چون زمان امام باقر (ع) و امام صادق (ع) بیشترین روایت را داریم. در این زمان، شیعیان قیام های بی نتیجه می کردند و بنی عباس بهره برداری می کرد لذا ائمه (ع) منع می کردند.دسته چهارم روایات هم قضایای خارجیه است که فردی مانند سدیرصیروی فردی تندرو بوده است که حتی به حجت خدا می گفته در جای خود بایست. لذا این روایات به عنوان حکم عام مورد توجه نیست.

نماینده ولی فقیه در خراسان رضوی گفتند: دسته پنجم که روایات تقیه است؛ برداشت آنها از تقیه اشتباه است، منظور از تقیه، درنظرگرفتن مصلحت اسلام است نه مصلحت جان مردم. دسته ششم روایات هم اگر بگوئیم درست است، قیام سیدالشهداء را زیرسئوال می بریم.

ذ. قرائت پیام کتبی ریاست محترم جمهور و رئیس محترم دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری

پیام مکتوب ریاست محترم جمهور و رئیس محترم دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری حضرت آیت‌الله سید ابراهیم رئیسی توسط قائم مقام مرکز تحقیقات علمی حجت‌الاسلام دکتر عابدی‌نژاد قرائت گردید. متن پیام ایشان به سومین همایش کتاب سال حکومت اسلامی به شرح ذیل است:

بسم‌الله الرحمن الرحیم

حکومت اسلامی، سریان ربوبیت الهی در بستر اجتماع انسانی است و تمامی مجاهدتهای برگزیدگان الهی، در بستر این جریان تفسیر می‌شود و معنا می‌یابد. مخاطب دین، انسان است و محتوای خطاب، برنامه تکامل و نورانیت اوست؛ تا از طریق فعلیت بخشیدن به نظام معنایی مرتسَمِ دین، «حرکت» به سوی غایت الغایات را پی‌ریزی و پیگیری نماید. بنابراین «مردم»، «مخاطب»، «موضوع» و از همه مهم‌تر «عامل» حرکت و تحول‌اند؛ و بر همین اساس «تحول»، جز از مسیر «اراده اجتماعات انسانی» محقق نخواهد شد؛ و این سنتی است که بر حیات انسان حاکم است: «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِم» فلذا «حکمرانی اسلامی» بر مبنای این منطق استوار، همان «حکمرانی مردمی» است.

بر اساس کریمه «فَبَعَثَ اللهُ النَّبِیّینَ مُبَشِّرینَ وَمُنذِرینَ وَ اَنزَلَ مَعَهُمُ الکتابَ بِالحَقِّ لِیَحکُمَ بَینَ النّاسِ فیمَا اختَلَفوا فیه» قانون-گذار و تنظیم‌گر در حکمرانی اسلامی، کلام الهی است. کتاب حکم می‌کند؛ اما حکمِ کتاب، «سعادت بالقوه» است و تا آن هنگام که آزادمردانی چون انبیاء و اولیاء به یاری آحاد اجتماعات انسانی، آن «قوه» را در «میدان» محقق نسازند، سعادت، فعلیت و عینیت نخواهد یافت؛ و هنر امامِ تحول‌آفرینِ ما –که رضوان الهی بر او باد- نیز همین بود که با بینش الهی و جهان‌بینی توحیدی خویش، مردم را ذیل علم اسلام به میدان آورد و محصول آن، شنیدن حقایق مکتوم در قلوب سالکان و عارفان، از زبان جوانان و نوجوانان بسیجیِ در میدان بود؛ و اکنون تداوم این حرکت نورانی تکلیف و مسئولیت قطعی ماست.

شرط اصلی جامعه‌سازی و تمدن‌سازی، تعلق «اراده آحاد جامعه» به تحقق آرمانها و حرکت به سوی چشم‌اندازهای جامعه است. تحقق این اراده اجتماعی و مردمی، عنصر حیاتی و محوری حکمرانی است، که در منظومه فکری رهبر فرزانه‌ی انقلاب اسلامی مدظله‌العالی با تعبیر جریان «حلقه‌های میانی» به مثابه سازندگان و شکل‌دهندگان به اراده اجتماعی یک جامعه یا امت، تبلور یافته است. شهید سلیمانی عزیز از آن جهت «شهید تراز تمدن اسلامی» است که از طریق تولید و تکثیر یک نظام معنایی در میدان عمل، «اراده ملی»، «اراده بین‌المللی» و حتی «اراده جهانی» را تحت تأثیر قرار داد. حکمرانی مردمی، «اعداد استطاعت‌ها» و «بسیج اراده‌های مردم» در مسیر تحقق آرمان‌هاست.

اکنون در دهه پنجم انقلاب عزتمند اسلامی، به احترام خونهایی که برای پی‌ریزی گام اول این حرکت ریخته شد، در گام دوم باید امتداد «تحول» و «انقلاب اسلامی» به معنای دقیق کلمه را در همه فرآیندها و نظامات کشور، پیگیری و محقق نمود. مجموعه «دولتِ مردمی» در راستای تحقق این تحول، دغدغه های گوناگونی از جمله موارد ذیل را دنبال می‌نماید:

یکم: تحقق عدالت اجتماعی؛ عدالت به مثابه زمین حاصلخیزی است که شجره طیبه رشد و تعالی فردی و اجتماعی در آن قوام می‌یابد. پر واضح است که در شوره‌زار بی‌عدالتی، میوه تعالی را نمی‌توان چید. برای حرکت در این مسیر، نیازمند امتداد نظریه عدالت اجتماعی اسلام در حوزه‌های مختلف از طریق بازتولید آن در قالب زنجیره ای واحد از نظریه مبنا و الگوی مفهومی تا الگوی اجرایی و مولفه‌ها و شاخصهای عملیاتی هستیم.

دوم: تحول در نظام حکمرانی؛ دولت مردمی قائل به حکمرانی مردمی است و این مهم را در «تشخّص بخشیدن به آحاد اجتماع» و «آزادسازی استعدادها و توانایی‌های خدادادی مردم» جستجو می‌نماید. فعال‌سازی «حلقه‌های میانی» و تحقق «جهاد عظیم تبیین»، «زنجیره تواصی و مواسات» و… جلوه‌های حرکت به سوی مردم محوری در حکمرانی و میدان‌داری مردم هستند. بنابراین نقطه تمرکز تحول در نظام حکمرانی، «میدان‌داری مردم» در جهت پیشرفت و تعالی همگانی، از طریق فعلیت یافتن استعدادها و استطاعتهای بالقوه آحاد اجتماع است.

سوم: تمرکززدایی و توانمندسازی؛ کشور پهناور ما دارای منابع متراکم و غنی انسانی و مادی است. بهره‌برداری کارا از این منابع، نیازمند تمرکززدایی، تفویض اختیار و تشخّص بخشیدن به مناطق است که در این مهم نیازمند الگوهایی منسجم هستیم که به بهترین وجه تمرکززدایی و شکوفایی ظرفیت‌ها به اتکا استعدادهای پراکنده در پهنه کشور را محقق سازد.

چهارم: مسئله‌محوری و اولویت‌بندی مسائل؛ در نظام حکمرانی چنانچه مسائل اصلی از فرعی مجزا نگردد، نظام مشوش و گیج‌کننده‌ای از مسائل انباشته، نمودار می‌گردد که موجب «سردرگمی مسئولین»، «نا امیدی مردم» و از همه مهمتر، «لاینحل ماندن مسائل» می‌گردد؛ لذا برای جلوگیری از به‌وجود آمدن این معضلات، نیازمند «نظام مسائل مدون در همه حوزه‌های حکمرانی» مبتنی بر فقه جعفر بن محمد الصادق علیه‌السلام خواهیم بود.

پنجم: مبارزه با فساد و اشرافی‌گری: دولت به دنبال مبارزه ریشه‌ای و بالطبع، علمی و تخصصی با فساد است؛ چرا که با فعالیت‌های سطحی و نمایشهای تبلیغاتی، پدیده فساد نه تنها رنگ نمی‌بازد بلکه پر و بال می‌گیرد. در این حوزه نیازمند تدوین الگوها و روشهای مبارزه ساختاری و نظام‌مند با پدیده شوم فساد و اشرافی گری هستیم.

ششم: دولت جهادی: تحقق واقعی دولتِ «جهادی» با کارایی و اثربخشی مطلوب، نیازمند طراحی مختصات سازمانهای جهادی و ساختار بهینه و مطلوب دولت می‌باشد.

دولت مردمی، ضمن ارج نهادن به همه تلاش‌های علمی اندیشمندان و صاحب‌نظران کشور، از همه دغدغه‌مندان پیشرفت ایران اسلامی دعوت می‌کند تا با اتخاذ «رویکرد مسئله‌محور» و «تمرکز و تمحّض فکری برای حل مسائل اساسی کشور»، نام خویش را در جرگه جهادگران علمی انقلاب اسلامی به یادگار ثبت نمایند.

در پایان از همه دست اندرکاران همایش کتاب سال حکومت اسلامی که به همت مرکز تحقیقات حکومت اسلامی و تحت اشراف دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری و با سرپرستی حضرت آیت‌الله حسینی بوشهری دامت برکاته، مبادرت به تجمیع و تنسیق تلاش‌های علمی دغدغه‌مندان این حوزه نموده‌اند، قدردانی نموده و مزید توفیقات ایشان را از خداوند متعال مسألت می‌نمایم. والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته، سید ابراهیم رئیسی.

ر. گزارش نشریه حکومت اسلامی

در بخش دیگری از همایش، جناب حجت‌الاسلام دکتر لیالی قائم مقام سردبیر نشریه حکومت اسلامی گزارشی از روند انتشار نشریه علمی پژوهشی حکومت اسلامی به عنوان تنها نشریه مطرح در این زمینه را ارائه کردند.

ز. تجلیل از شخصیت علمی و آثار نمایندگان محترم خبرگان رهبری (13 نماینده)

در بخش دیگری از همایش از میان 48 اثر ارسالی توسط نمایندگان محترم خبرگان رهبر، سه اثر به عنوان اثر برگزیده و 10 اثر به عنوان آثار شایسته تقدیر انتخاب و از صاحبان آن آثار تقدیر شد.

اسامی نمایندگان محترم مجلس خبرگان و آثار برگزیده آنها:

1. آیت‌الله سیداحمد علم الهدی به خاطر کتاب «مشروعیت قیام و تشکیل حکومت در عصر غیبت»

2. آیت‌الله علیرضا اعرافی به خاطر تالیف «فقه تربیتی: وظایف و نهادهای تربیتی: حکومت

3. استاد سیدمحمدمهدی میرباقری به خاطر تالیف کتاب «حکمت و حکومت»

اسامی نمایندگان محترم مجلس خبرگان و آثار شایسته آنها:

1. مرحوم آیت‌الله محسن مجتهدی شبستری به خاطر کتاب « امر به معروف و نهی از منکر»

2. مرحوم آیت‌الله محمد محمدی ری شهری به خاطر کتاب «موسوعه امام علی (ع)»

3. آیت‎الله مرتضی مقتدایی به خاطر کتاب « مفتاح الهدایة؛ شرح تحریرالوسیله امام خمینی»

4. آیت‌الله زین‌العابدین قربانی به خاطر تالیف کتاب «حکومت اسلامی و ولایت فقیه»

5. آیت‌الله سیدعلی شفیعی به خاطر کتاب «اعلم و افقه»

6. آیت‌الله احمد بهشتی به خاطر کتاب «اندیشه سیاسی – تربیتی علوی در کلمات قصار نهج البلاغه»

7. حجت الاسلام والمسلمین محسن حیدری آل کثیر به خاطر کتاب «ولایة الفقیه»

8. حجت الاسلام والمسلمین عباسعلی اختری به خاطر کتاب «فقه الولایة»

9. حجت الاسلام والمسلمین عبدالهادی حسینی شاهرودی به خاطر کتاب «تبیین حکومت دینی»

10. حجت الاسلام و المسلمین غلامرضا مصباحی مقدم به خاطر کتاب « فقه منابع مالی دولت اسلامی»

ه. تقدیر از صاحبان آثار شایسته تقدیر

و. رونمایی از آثار جدید مرکز تحقیقات علمی حکومت اسلامی

در این همایش از دو عنوان کتاب تجدید چاپ از منشورات مرکز تحقیقات علمی و همچنین شماره‌های 100، 101، 102 و نرم افزار و نمایه جدید نشریه حکومت اسلامی رونمایی شد.

آثار برگزیده و شایسته تقدیر

  • آثارشایسته تقدیر



    سیاست پژوهی عفاف و حجاب در ایران | حسین بستان

    درسنامه ولایت فقیه (ويژه حوزویان) | مصطفی اسکندری

    نظام بین‌الملل در سامانه فکری رهبران انقلاب اسلامی | محمدرضا دهشیری، زهرا بهرامی

    مرجعیت و انقلاب اسلامی | حسین ارجینی

    فقه الدوله | مصطفی جعفرپیشه فرد

    مشروطه اسلامی | علیرضا جوادزاد

  • آثار شایسته تقدیر



    موازین حقوق بشری در قوانین کیفری جمهوری اسلامی ایران | محمدجواد لاریجانی، کاظم غریب‌آبادی، مجید مرادی

    نهاد ملی حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران | اکبر طلابکی طرقی

    شرح قانون اساسی | عباسعلی کدخدایی، محمدامین ابریشمی‌راد، علی فتاحی زفرقندی

    صورت بندی و بررسی عقل ورزی در نظریه ولایت فقیه | محمدهادی حمیدیان

    قاعده اختیار ولی امر در عفو مجازات‌های حدی | حمیدرضا مهاجر، جواد حبیبی تبار